در بیشتر روزهای جنگ، ایران یک پشتوانه بسیار باارزش داشت: ده‌ها نفتکش حامل میلیون‌ها بشکه نفت خام که در آب‌های آسیا در امن و امان لنگر انداخته بودند. تهران این نفت را مداوم به چین می‌فروخت و میلیاردها دلار پول نقد به دست می‌آورد که به شدت به آن نیاز داشت.

حالا دیگر خبری از این انبارهای شناور نیست. به گفته تحلیلگران Kpler، تا اواسط اکتبر این ذخایر کاملاً ته کشیدند، چون محاصره دریایی آمریکا مانع شد تا ایران نفتی را که معمولاً به پالایشگاه‌های چین می‌فروشد جایگزین کند.

همایون فلکشاهی (Homayoun Falakshahi)، مدیر بخش تحلیل نفت خام در Kpler گفت: «دیگر نفتی نمانده که به چین تحویل داده شود.»

کاهش درآمد نفتی ضربه دیگری به اقتصاد بحران‌زده ایران است؛ اقتصادی که همین حالا هم با تورم افسارگسیخته و کمبود شدید کالاها دست‌وپنجه نرم می‌کند. نهاد U.S. Central Command که مسئولیت خاورمیانه را بر عهده دارد، روز شنبه گفت که این محاصره جلوی حداقل ۲۵ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی تهران را گرفته است؛ اتفاقی که توانایی ایران برای بازسازی کارخانه‌ها و جایگزینی سلاح‌های نابودشده را محدود خواهد کرد.

دریاسالار برد کوپر (Brad Cooper)، فرمانده U.S. Central Command گفت اقدامات آمریکا «هزینه‌های ویرانگری به ساختار امنیتی ایران وارد کرده است».

حتی در شرایطی که فشارهای آمریکا صادرات نفت ایران را متوقف کرده است، جریان نفت از دیگر نقاط خاورمیانه همچنان ادامه دارد و اخیراً حتی از سطح پیش از جنگ هم فراتر رفته است؛ چرا که محافظت آمریکا به عبور امن نفتکش‌های غیرایرانی از تنگه هرمز کمک می‌کند.

نفت ناوگان نفتکش‌های شبح ایران پس از ماه‌ها محاصره آمریکا تمام شد — 2

این انبارهای شناور بخشی از یک سازوکار پیچیده بوده‌اند که ایران در طول سال‌ها ساخت تا علیرغم تحریم‌های آمریکا، نفت خود را به مشتری اصلی‌اش، یعنی چین برساند.

نفتکش‌های وابسته به ایران به جای ارسال مستقیم نفت به پالایشگاه‌های چین، نفت خام را به آب‌های ساحلی مالزی و سنگاپور می‌بردند. آن‌ها بعد نفت را به نفتکش‌های دیگری منتقل می‌کردند که بار را به پالایشگاه‌های چین می‌رساندند. این ترفند کار آمریکا را برای ردگیری مسیر نفت و جریمه ناقضان تحریم سخت‌تر می‌کرد. علاوه بر این، آب‌های مالزی و سنگاپور به جای مفیدی برای انبار کردن نفت تبدیل شدند.

تحلیلگران بازار نفت می‌گویند وصول پرداخت‌های چین برای نفت ایران معمولاً حدود دو ماه طول می‌کشد؛ به این معنی که ممکن است تهران در هفته‌های آینده هنوز مبالغ اندکی از فروش‌های قبلی دریافت کند.

بیش از شش ماه است که ایران پیش‌بینی‌ها درباره فروپاشی اقتصادش زیر فشار محاصره و دادن امتیاز در برنامه هسته‌ای‌اش را نقش بر آب کرده است. با بسته شدن مسیر دریایی، تهران نفت را در مخازن متروکه انبار کرده و با تانکر از راه زمینی به کشورهای همسایه فرستاده است.

با این حال، تصویر کلی برای اقتصاد ایران تیره و تار است. فلکشاهی می‌گوید فروش نفت حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از درآمدهای دولت ایران را تشکیل می‌دهد و بزرگ‌ترین منبع درآمد ارزی آن است. افت شدید ارزش پول ملی ایران که از اوایل ژوئیه تا به حال یک‌سوم ارزش خود را در برابر دلار از دست داده، به این تورم سرسام‌آور دامن می‌زند.

نفت ناوگان نفتکش‌های شبح ایران پس از ماه‌ها محاصره آمریکا تمام شد — 3

فلکشاهی گفت: «به نظر می‌رسد قمار آمریکا این است که وضعیت بد اقتصادی یا حکومت را وادار می‌کند تا برای پذیرش یک توافق هسته‌ای دوباره پای میز مذاکره برگردد، یا اعتراضات داخلی راه می‌اندازد که مهار کردنش برای حکومت دشوار خواهد بود.»

به گفته تحلیلگران، مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت ایران که از تنگه هرمز نمی‌گذرند، مثل انتقال زمینی با تانکر، حتی نزدیک به جبران حجم نفتی که از راه دریا جابه‌جا می‌شد هم نیستند.

ایمان ناصری (Iman Nasseri)، نایب‌رئیس ارشد بخش خاورمیانه و آسیا در شرکت تحلیل انرژی FGE NexantECA در دبی، که زمانی در بخش پژوهشی وزارت نفت ایران کار می‌کرد، گفت: «آیا این روش جواب می‌دهد؟ بله، جواب می‌دهد.» با این حال او گفت حکومت ایران در گذشته نشان داده که تاب‌آوری دارد: «بیایید یک سال دیگر صبر کنیم و ببینیم آیا این سیستم می‌تواند دوام بیاورد یا نه.»

به گزارش Kpler، تا زمان آغاز جنگ در ماه فوریه، ایران حدود ۱۳۵ میلیون بشکه نفت در خارج از کشور داشت—که بخش زیادی از آن در سواحل مالزی و سنگاپور بود—و با جهش قیمت نفت، ارزش آن احتمالاً حدود ۱۰ میلیارد دلار یا بیشتر می‌شد. وقتی آمریکا برای اولین بار در آوریل محاصره جریان نفت ایران را آغاز کرد، ایران به فروش نفت از این ذخایر فراساحلی ادامه داد و این موجودی به سرعت کم شد.

وقتی آمریکا در اواسط ژوئن به عنوان بخشی از مذاکرات صلح محاصره را لغو کرد، ایران با شتاب نفت بیشتری صادر کرد و ذخایرش را دوباره بازسازی کرد، تا اینکه آمریکا در اواسط ژوئیه دوباره محاصره را برقرار کرد. به گفته Kpler، این ذخایر که در اوج خود به نزدیکی ۹۰ میلیون بشکه رسیده بود، تا ۵ اکتبر به کمتر از ۱ میلیون بشکه رسید و از آن زمان تاکنون هم کاملاً تمام شده است.

اما لی (Emma Li)، تحلیلگر شرکت رهگیری انرژی Vortexa نیز از کاهش شدید ذخایر خبر داد و برآورد کرد که تا ۹ اکتبر حدود ۶ میلیون بشکه نفت ایران در آب‌های سنگاپور باقی مانده بود. او گفت پالایشگاه‌های چین روزبه‌روز بیشتر به سراغ تامین‌کنندگان جایگزین، از جمله برزیل و غرب آفریقا می‌روند.

گروه حامی United Against Nuclear Iran نیز برآورد کرده که صادرات نفت ایران در ماه‌های اوت و سپتامبر به نزدیکی صفر رسیده و ذخایر شناور در جنوب شرقی آسیا نیز احتمالاً تا اوایل اکتبر به ۱۰ میلیون بشکه یا کمتر کاهش یافته است، هرچند که گفت اعلام رقم دقیق دشوار است. چارلی براون (Charlie Brown)، پژوهشگر UANI گفت: «آن‌ها حتماً ضربه سختی خورده‌اند.» او گفت گرچه نمی‌تواند بگوید ذخایر به صفر رسیده، اما «به نظر می‌رسد کاملاً در مسیر نزدیک شدن به صفر است.»

دولت ایران اصرار دارد که می‌تواند این فشارها را تاب بیاورد. هفته گذشته در نشست International Monetary Fund در بانکوک، عبدالناصر همتی (Abdolnaser Hemmati)، رئیس کل بانک مرکزی ایران گفت که با وجود فشارها «اقتصاد ایران تاب‌آوری بسیار خوبی از خود نشان داده است و این ادعا که اقتصاد ایران در حال فروپاشی است، چیزی جز توهم نیست.»